Wat is een varicocele?
Een varicocele is een verwijding en kronkeling van het netwerk van aderen dat het bloed van de zaadbal afvoert (plexus pampiniformis). Het is te vergelijken met spataderen in de benen. Een varicocele komt bij mannen in het algemeen vaak voor, en nog vaker bij mannen die moeite hebben om een kind te krijgen.
Het overgrote deel van de varicoceles zit aan de linkerkant. Dat komt doordat de linker zaadbalader onder een rechte hoek en via een langere weg in de nierader uitmondt, waardoor terugstroom gemakkelijker ontstaat. Een varicocele kan ook aan beide kanten tegelijk voorkomen. Bij een varicocele die nieuw ontstaat en alleen rechts zit, of die in liggende houding niet verdwijnt, wordt aanvullende beeldvorming aangeraden om een andere onderliggende oorzaak uit te sluiten.
Een varicocele ontstaat meestal in de puberteit en kan, als onschuldige aandoening, jarenlang onopgemerkt blijven.
Klachten bij een varicocele
De meeste varicoceles geven geen klachten en worden ontdekt bij een routineonderzoek, een controle in de puberteit of tijdens een onderzoek naar onvruchtbaarheid. Als er wel klachten zijn, kunnen dit zijn:
- Een doffe pijn of een zwaar gevoel in de zaadbal, vooral bij lang staan of na inspanning
- Klachten die afnemen bij het liggen
- Een zachte zwelling in de balzak die bij aanraking aanvoelt als een “zakje met wormen”
- Bij sommige mannen een kleinere zaadbal aan de kant van de varicocele
Hoe wordt de diagnose gesteld?
Lichamelijk onderzoek
Het onderzoek naar een varicocele gebeurt in staande houding; u wordt gevraagd te persen (valsalvamanoeuvre), zodat de verwijding van de aderen kan worden beoordeeld. Op basis van het onderzoek wordt de varicocele ingedeeld in graden:
- Graad 1: alleen voelbaar bij persen.
- Graad 2: ook zonder persen voelbaar, maar niet zichtbaar.
- Graad 3: van buitenaf zichtbaar door de huid van de balzak.
Een varicocele die bij het onderzoek niet voelbaar is en alleen met echografie wordt gezien, heet een subklinische varicocele.
Kleurendoppler-echografie
Wordt gebruikt om de bevindingen bij het onderzoek te bevestigen, de diameter van de aderen en de terugstroom te meten en het volume van de zaadballen te beoordelen. Vooral nuttig als het lichamelijk onderzoek lastig is en om de groei van de zaadballen bij jongeren te volgen. Het is een kort onderzoek zonder straling. Tegelijk wordt het weefsel van de zaadbal beoordeeld; zo wordt nagegaan of er naast de varicocele nog een ander probleem is.
Zaadanalyse en aanvullend onderzoek
Bij volwassenen met een kinderwens worden het aantal, de beweeglijkheid en de vorm van de zaadcellen beoordeeld met een zaadanalyse (semenanalyse). Waar nodig kunnen ook hormoononderzoek en tests naar DNA-schade in de zaadcellen worden aangevraagd.
Varicocele en onvruchtbaarheid
Een varicocele kan de aanmaak van zaadcellen ongunstig beïnvloeden doordat de temperatuur van de zaadbal stijgt en de doorbloeding verandert. Een lager aantal en een minder goede beweeglijkheid van de zaadcellen en meer DNA-schade (fragmentatie) in de zaadcellen worden met een varicocele in verband gebracht. Toch kan een groot deel van de mannen met een varicocele op natuurlijke wijze kinderen krijgen. De aanwezigheid van een varicocele betekent op zich dus niet dat u onvruchtbaar bent; de beoordeling gebeurt als paar, samen met de situatie van de vrouwelijke partner. Meer informatie vindt u op de pagina over mannelijke onvruchtbaarheid.
Varicocele bij jongeren
In de puberteit kan een varicocele er bij sommige jongeren toe leiden dat de zaadbal aan dezelfde kant achterblijft in groei. In deze leeftijdsgroep wordt het volume van de zaadballen regelmatig gemeten. Als de zaadbal aan de kant van de varicocele duidelijk en blijvend kleiner blijft, is dat een belangrijk criterium voor de beslissing om te behandelen.
Wanneer wordt een varicocele behandeld?
Niet elke varicocele hoeft te worden behandeld. Volgens de actuele richtlijnen komt behandeling meestal in beeld:
- Bij paren met een onvervulde kinderwens, bij wie de man een voelbare varicocele en afwijkende zaadwaarden heeft (en bij de vrouwelijke partner geen duidelijk probleem is gevonden)
- Bij pijn die het dagelijks leven beïnvloedt en met andere middelen niet overgaat
- Bij jongeren bij wie de zaadbal duidelijk en blijvend achterblijft in groei
Bij volwassenen zonder klachten en met normale zaadwaarden, en bij subklinische varicoceles, wordt behandeling meestal niet geadviseerd. De beslissing wordt na het onderzoek persoonlijk genomen.
Behandelmethoden
Microchirurgische subinguinale varicocelectomie
Via een kleine snede net onder de lies worden de verwijde aderen onder een operatiemicroscoop een voor een afgebonden. Dankzij de vergroting kunnen de slagader die de zaadbal van bloed voorziet en de lymfevaten worden gespaard. Deze aanpak wordt in verband gebracht met een lager risico op terugkeer en op vochtophoping na de operatie (hydrocele) dan andere chirurgische methoden; daarom is het bij geschikte patiënten de voorkeursmethode. De operatie gebeurt onder algehele narcose of ruggenprik.
Embolisatie
De interventieradioloog sluit de verwijde ader van binnenuit af met een dunne katheter die via een ader in de lies of de hals wordt opgevoerd. Het is een alternatief zonder snede, maar is om anatomische redenen niet bij iedere patiënt mogelijk.
Er bestaan ook laparoscopische methoden en open methoden boven de lies; welke methode geschikt is, wordt na het onderzoek bepaald.
Na de operatie en risico’s
Na een microchirurgische varicocelectomie mogen de meeste patiënten dezelfde dag of de dag erna naar huis. Enkele dagen kunnen er wat pijn en zwelling zijn; ondersteunend ondergoed en koelen geven verlichting. Kantoorwerk kan meestal binnen enkele dagen worden hervat; voor zware inspanning wordt meestal 1–2 weken gewacht.
Mogelijke risico’s zijn terugkeer van de varicocele, vochtophoping rond de zaadbal (hydrocele) en zelden letsel aan de slagader van de zaadbal. Omdat de aanmaak van zaadcellen ongeveer drie maanden duurt, wordt het effect van de operatie meestal beoordeeld met een controlezaadanalyse na 3–6 maanden.
Is een varicocele te voorkomen?
Een varicocele hangt samen met de bouw van de aderen en anatomische kenmerken; er is geen bekende manier om het te voorkomen. Het is niet aangetoond dat strak ondergoed een varicocele veroorzaakt of dat los ondergoed het voorkomt. Lang staan, zwaar tillen en warme omgevingen kunnen de pijn bij mannen met klachten wel verergeren; ondersteunend ondergoed kan dan verlichting geven.
Voor mannen met een kinderwens wordt in het algemeen aangeraden om, ter bescherming van de zaadkwaliteit, te stoppen met roken, een gezond gewicht te houden en de zaadballen niet langdurig aan warmte bloot te stellen.
Wanneer naar de arts?
Een urologisch onderzoek is aan te raden als u een zwelling of voelbare aderen in de balzak opmerkt, als u pijn of een zwaar gevoel in de zaadballen hebt, of als er na een jaar regelmatige seks geen zwangerschap is. Merken ouders bij een jongen in de puberteit een verschil in grootte tussen de zaadballen, dan is dat ook een reden voor onderzoek. Plotselinge, hevige pijn in de zaadbal kan echter wijzen op een spoedeisende aandoening die niets met een varicocele te maken heeft; ga dan zonder uitstel naar de spoedeisende hulp.
Varicocele: behandeling in Bursa, Turkije
Op. Dr. Mücahit Kabar studeerde geneeskunde aan de Faculteit Geneeskunde van de Uludağ Universiteit in Bursa en volgde zijn opleiding tot uroloog in de urologische kliniek van het Ankara Training and Research Hospital. Hij publiceerde in een internationaal peer-reviewed tijdschrift een wetenschappelijke studie naar het effect van varicocelectomie op DNA-schade in de zaadcellen bij mannen die wegens onvruchtbaarheid werden geopereerd. Hij onderzoekt mannen met een varicocele en vruchtbaarheidsproblemen in Bursa (Nilüfer) in Özel Medicabil Nilüfer Hastanesi (op werkdagen 08:30–12:00, +90 444 8 112) en Özel Jimer Hastanesi (op werkdagen 13:00–17:00, +90 444 45 67).
Consulten verlopen in het Engels of het Turks. De afdelingen internationale patiënten van beide ziekenhuizen kunnen een tolk regelen en helpen bij transfer en accommodatie. U kunt uw zaadanalyse en verslagen vooraf via WhatsApp (+90 541 622 54 82) delen om uw reis te plannen; de definitieve keuze voor een behandeling volgt na het onderzoek ter plaatse. Meer informatie vindt u op de pagina voor internationale patiënten en op de contactpagina.
