Varikosel nedir?
Varikosel, testisten kanı geri taşıyan toplardamar ağının (pampiniform pleksus) genişlemesi ve kıvrımlı bir hal almasıdır. Bacaklarda görülen varislere benzetilebilir. Genel erkek nüfusunda sık rastlanan bir durumdur; çocuk sahibi olamayan erkeklerde ise daha sık görülür.
Varikosellerin büyük çoğunluğu sol tarafta görülür. Bunun nedeni, sol testis toplardamarının böbrek toplardamarına dik bir açıyla ve daha uzun bir yol izleyerek dökülmesi, bu nedenle geri akıma daha yatkın olmasıdır. Her iki tarafta birlikte de görülebilir. Yalnızca sağ tarafta yeni ortaya çıkan veya yatarken kaybolmayan varikosellerde, altta yatan başka bir neden açısından ek görüntüleme yapılması önerilir.
Varikosel genellikle ergenlik döneminde ortaya çıkar ve zararsız bir durum olarak yıllarca fark edilmeyebilir.
Varikosel belirtileri
Varikosellerin çoğu belirti vermez ve rutin bir muayenede, ergenlik kontrolünde veya kısırlık değerlendirmesi sırasında fark edilir. Belirti verdiğinde şunlar görülebilir:
- Testiste, özellikle uzun süre ayakta kalmakla veya egzersizle artan künt ağrı ya da ağırlık hissi
- Yatınca hafifleyen rahatsızlık
- Testis torbasında, dokunulduğunda “solucan torbası” gibi hissedilen yumuşak şişlik
- Bazı hastalarda varikoselli taraftaki testiste küçülme
Tanı nasıl konur?
Fizik muayene
Varikosel muayenesi ayakta yapılır; hastadan ıkınması (Valsalva manevrası) istenerek damarlardaki genişleme değerlendirilir. Muayene bulgularına göre varikosel derecelendirilir:
- Derece 1: Yalnızca ıkınmakla ele gelir.
- Derece 2: Ikınmadan da ele gelir, ancak gözle görülmez.
- Derece 3: Testis torbasının dışından gözle görülebilir.
Muayenede ele gelmeyen, yalnızca ultrasonla saptanan varikosellere subklinik varikosel denir.
Renkli Doppler ultrasonografi
Muayene bulgularını desteklemek, damar genişliğini ve geri akımı ölçmek ve testis hacimlerini değerlendirmek için kullanılır. Özellikle muayenenin zor olduğu durumlarda ve ergenlerde testis gelişiminin izlenmesinde yararlıdır. Radyasyon içermeyen ve kısa sürede yapılan bir incelemedir. Ultrasonla aynı zamanda testis dokusu da değerlendirilir; testiste varikosel dışında bir sorun olup olmadığı bu inceleme sırasında araştırılır.
Spermiyogram ve ek tetkikler
Çocuk sahibi olma isteği olan erişkinlerde sperm sayısı, hareketi ve şekli spermiyogram ile değerlendirilir. Gerekli görülen hastalarda hormon tahlilleri ve sperm DNA hasarını gösteren testler de istenebilir.
Varikosel ve kısırlık
Varikosel, testisin ısısının artması ve kan dolaşımındaki değişiklikler aracılığıyla sperm üretimini olumsuz etkileyebilir. Sperm sayısı ve hareketinde azalma ile sperm DNA hasarında (fragmantasyonunda) artış varikoselle ilişkilendirilmiştir. Bununla birlikte varikoseli olan erkeklerin önemli bir kısmı doğal yolla çocuk sahibi olabilir. Bu nedenle varikoselin varlığı tek başına kısırlık anlamına gelmez; değerlendirme, kadın eşin durumuyla birlikte çift olarak yapılır. Ayrıntılar için erkek infertilitesi sayfasını inceleyebilirsiniz.
Ergenlerde varikosel
Ergenlik döneminde varikosel, bazı gençlerde aynı taraftaki testisin gelişiminin geri kalmasına yol açabilir. Bu yaş grubunda testis hacimleri düzenli aralıklarla ölçülür. Varikoselli taraftaki testisin belirgin ve kalıcı şekilde küçük kalması tedavi kararında önemli bir ölçüttür.
Varikosel ne zaman tedavi edilir?
Her varikosel tedavi gerektirmez. Güncel kılavuzlar doğrultusunda tedavi genellikle şu durumlarda gündeme gelir:
- Muayenede ele gelen varikoseli olan, sperm değerleri bozuk ve çocuk sahibi olamayan çiftlerde (kadın eşte belirgin bir sorun saptanmamışsa)
- Günlük yaşamı etkileyen ve diğer yöntemlerle geçmeyen ağrı varlığında
- Ergenlerde testis gelişiminin belirgin ve kalıcı şekilde geri kalması durumunda
Belirti vermeyen, sperm değerleri normal olan erişkinlerde ve subklinik varikosellerde tedavi genellikle önerilmez. Karar, muayene sonrası kişiye özel verilir.
Tedavi yöntemleri
Mikrocerrahi subinguinal varikoselektomi
Kasık bölgesinin hemen altından yapılan küçük bir kesiyle girilir ve ameliyat mikroskobu altında genişlemiş toplardamarlar tek tek bağlanır. Mikroskobik büyütme sayesinde testisi besleyen atardamar ve lenf damarları korunabilir. Bu yaklaşım, nüks ve ameliyat sonrası sıvı birikmesi (hidrosel) riskinin diğer cerrahi yöntemlere göre daha düşük olmasıyla ilişkilendirilmiştir; bu nedenle uygun hastalarda tercih edilen cerrahi yöntemdir. Ameliyat genel veya spinal anestezi altında yapılır.
Embolizasyon
Girişimsel radyoloji tarafından, kasık veya boyun toplardamarından ilerletilen ince bir kateterle genişlemiş damarın içi tıkanır. Kesi gerektirmeyen bir alternatiftir; ancak anatomik nedenlerle her hastada uygulanamayabilir.
Laparoskopik ve kasık üstünden yapılan açık yöntemler de bulunmakla birlikte, hangi yöntemin uygun olduğu muayene sonrası belirlenir.
Ameliyat sonrası süreç ve riskler
Mikrocerrahi varikoselektomiden sonra hastalar çoğunlukla aynı gün veya ertesi gün taburcu olur. Birkaç gün hafif ağrı ve şişlik olabilir; destekleyici iç çamaşırı ve soğuk uygulama rahatlatır. Masa başı işlere çoğunlukla birkaç gün içinde dönülebilir; ağır egzersiz için genellikle 1–2 hafta beklenir.
Olası riskler arasında nüks, testis çevresinde sıvı birikmesi (hidrosel) ve nadiren testis atardamarı yaralanması sayılabilir. Sperm üretim döngüsü yaklaşık üç ay sürdüğü için ameliyatın etkisi genellikle 3–6 ay sonra yapılan kontrol spermiyogramı ile değerlendirilir.
Varikoselden korunmak mümkün mü?
Varikosel, damar yapısı ve anatomik özelliklerle ilişkili bir durumdur; bilinen bir korunma yöntemi yoktur. Dar iç çamaşırı giymenin varikosele yol açtığı veya bol iç çamaşırının varikoseli önlediği gösterilmemiştir. Bununla birlikte uzun süre ayakta kalmak, ağırlık kaldırmak ve sıcak ortamlar şikâyeti olan erkeklerde ağrıyı artırabilir; destekleyici iç çamaşırı bu kişilerde rahatlama sağlayabilir.
Çocuk sahibi olmayı planlayan erkeklerin sperm kalitesini korumak için sigarayı bırakması, sağlıklı kiloyu koruması ve testisleri uzun süreli sıcağa maruz bırakmaktan kaçınması genel olarak önerilir.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Testis torbasında şişlik veya ele gelen damar yapıları fark ederseniz, testislerde ağrı ya da ağırlık hissi varsa veya bir yıldır düzenli ilişkiye rağmen gebelik olmuyorsa üroloji muayenesi önerilir. Ergenlik çağındaki gençlerde ailelerin testislerde boyut farkı fark etmesi de değerlendirme için bir nedendir. Ani başlayan ve şiddetli testis ağrısı ise varikoselden farklı, acil müdahale gerektiren bir durumun belirtisi olabilir; bu durumda vakit kaybetmeden acil servise başvurulmalıdır.
Bursa’da varikosel değerlendirmesi
Op. Dr. Mücahit Kabar, üroloji uzmanlık eğitimini Ankara Eğitim ve Araştırma Hastanesi Üroloji Kliniği’nde tamamlamıştır. Kısırlık nedeniyle varikoselektomi yapılan hastalarda ameliyatın sperm DNA hasarı üzerine etkisini inceleyen ve uluslararası hakemli bir dergide yayımlanan bilimsel çalışması bulunmaktadır. Bursa Nilüfer’de Özel Jimer Hastanesi ve Özel Medicabil Nilüfer Hastanesi’nde varikosel ve erkek kısırlığı şikâyeti olan hastaları muayene etmektedir. Randevu bilgileri için iletişim sayfasını inceleyebilirsiniz.
