Wat is zaadbalkanker?
Zaadbalkanker (testiskanker) is kanker die ontstaat in de zaadballen, waar zaadcellen en het mannelijk hormoon (testosteron) worden aangemaakt. Van alle kankersoorten komt het weinig voor, maar het is een van de meest voorkomende solide tumoren bij jonge mannen tussen 15 en 40 jaar. Het overgrote deel van de zaadbaltumoren zijn kiemceltumoren, die ontstaan uit de cellen die zaadcellen aanmaken.
Kiemceltumoren worden in twee hoofdgroepen verdeeld:
- Seminoom: tumoren die meestal langzamer verlopen en gevoelig zijn voor bestraling en chemotherapie. Ze komen vooral voor bij mannen van in de dertig en veertig.
- Non-seminomen (niet-seminomateuze kiemceltumoren): hieronder vallen subtypen zoals embryonaal carcinoom, dooierzaktumor, choriocarcinoom en teratoom. Ze komen vaker op jongere leeftijd voor en kunnen zich anders verspreiden.
Tot welke groep de tumor behoort, bepaalt direct het behandel- en controleplan na de operatie.
Risicofactoren
De precieze oorzaak van zaadbalkanker is niet bekend, maar bepaalde situaties verhogen het risico:
- Een niet-ingedaalde zaadbal in de kindertijd (ook als die operatief is ingedaald)
- Eerder zaadbalkanker in de andere zaadbal
- Zaadbalkanker bij vader of broer
- Mannelijke onvruchtbaarheid en een verschrompelde zaadbal (atrofie)
Mannen met een van deze risicofactoren wordt aangeraden hun zaadballen regelmatig zelf te controleren en bij twijfel zonder uitstel een arts te raadplegen.
Klachten
- Een pijnloze verharding, knobbel of zwelling van de zaadbal
- Een zaadbal die groter wordt of van vorm verandert
- Een zwaar gevoel in de balzak, een lichte zeurende pijn in de lies of onderbuik
- Minder vaak groei of gevoeligheid van het borstweefsel
- In latere stadia pijn in de onderrug of rug, hoesten of kortademigheid
Omdat zaadbalkanker meestal geen pijn doet, kan het laat worden opgemerkt. Elke nieuwe verharding in de zaadbal moet met onderzoek worden beoordeeld, in plaats van te worden afgedaan als een ontsteking of een onschuldige zwelling.
Zelfonderzoek van de zaadballen
Een kort zelfonderzoek eenmaal per maand helpt veranderingen in de zaadbal vroeg op te merken. Rol na een warme douche elke zaadbal afzonderlijk voorzichtig tussen duim en vingers. Het oppervlak van de zaadbal moet glad zijn en de consistentie gelijkmatig. De zachte, kronkelige structuur die u achter-boven op de zaadbal voelt, is de bijbal (epididymis) en is normaal. Een klein verschil in grootte tussen beide zaadballen is ook gewoon. Als u een nieuwe verharding of verandering opmerkt, raadpleeg dan een uroloog.
Hoe wordt de diagnose gesteld?
- Lichamelijk onderzoek: beide zaadballen, de liezen, de buik en het borstweefsel worden onderzocht.
- Doppler-echografie van het scrotum: toont een zwelling in de zaadbal met grote nauwkeurigheid; laat zien of de zwelling in of buiten de zaadbal ligt en hoe de andere zaadbal eruitziet. Het onderscheidt kanker van goedaardige aandoeningen zoals een waterbreuk (hydrocèle).
- Tumormarkers: in het bloed worden de waarden van AFP (alfafoetoproteïne), β-hCG en LDH gemeten. Deze waarden helpen bij de diagnose en worden ook gebruikt voor de stadiëring en de nacontrole. Normale tumormarkers sluiten kanker niet uit.
- Beeldvorming voor stadiëring: als de diagnose vaststaat, wordt meestal een CT-scan van buik, bekken en borstkas gemaakt om na te gaan of de ziekte zich heeft verspreid.
De definitieve diagnose wordt gesteld met pathologisch onderzoek van de operatief verwijderde zaadbal.
Behandelmogelijkheden
Inguinale radicale orchidectomie
De eerste en belangrijkste stap van de behandeling van zaadbalkanker is het verwijderen van de aangedane zaadbal samen met de zaadstreng via een snede in de lies. Er wordt niet geopereerd via de huid van de balzak en er wordt geen biopsie met een naald genomen; zo wordt voorkomen dat de tumor zich via andere lymfebanen verspreidt. De operatie gebeurt onder algehele of spinale anesthesie en de meeste patiënten mogen dezelfde of de volgende dag naar huis.
Bij geselecteerde patiënten met maar één zaadbal of met tumoren in beide zaadballen en een zeer kleine zwelling kan een zaadbalsparende operatie worden overwogen.
Testisprothese
Als de patiënt dat wenst, kan op de plaats van de verwijderde zaadbal een siliconen testisprothese worden geplaatst. De prothese helpt het uiterlijk van de balzak te behouden en kan meestal tijdens dezelfde operatie als de orchidectomie worden geplaatst.
Zaad invriezen
Chemotherapie, bestraling en een lymfeklieroperatie kunnen de aanmaak van zaadcellen of de zaadlozing beïnvloeden. Daarom wordt patiënten die later kinderen willen krijgen aangeraden vóór de behandeling, bij voorkeur vóór de orchidectomie, zaad in te vriezen. Dit wordt op korte termijn gepland, zodat de behandeling er niet door wordt uitgesteld. Meer informatie vindt u op de pagina over mannelijke onvruchtbaarheid.
Behandeling na de operatie
Het stadium van de ziekte wordt bepaald op basis van de pathologie-uitslag, het verloop van de tumormarkers na de operatie en de beeldvorming. Het behandelplan wordt individueel opgesteld, zo nodig samen met de medisch oncoloog en de radiotherapeut:
- Nauwgezette controle (actief volgen): in vroege stadia waarin de ziekte tot de zaadbal beperkt is, is controle met regelmatig bloedonderzoek en beeldvorming voor veel patiënten een geschikte optie.
- Chemotherapie: wordt bij patiënten in een vroeg stadium met een hoog risico op uitzaaiing kort en preventief gegeven, of als behandeling bij uitgezaaide ziekte.
- Bestraling (radiotherapie): kan bij geselecteerde patiënten met een seminoom worden gericht op de lymfeklieren achter de buikholte.
- RPLND (retroperitoneale lymfeklierdissectie): het operatief verwijderen van de lymfeklieren achter de buikholte. Dit wordt vooral gedaan bij restafwijkingen na chemotherapie en bij geselecteerde non-seminomen.
Herstel
Na een orchidectomie kunnen de meeste patiënten binnen enkele dagen hun dagelijkse activiteiten hervatten en binnen 1–2 weken weer werken. Het wordt aangeraden enkele weken zwaar tillen en intensief sporten te vermijden. In de eerste dagen kunnen lichte pijn, zwelling en blauwe plekken in de lies en de balzak optreden. Zolang de andere zaadbal gezond is, worden de hormoonproductie en de seksuele functie meestal niet beïnvloed.
Risico’s
Mogelijke risico’s van een orchidectomie zijn een wondinfectie, een bloeduitstorting in de balzak (hematoom) en een doof gevoel in de lies. Bij patiënten met een testisprothese kan zelden een infectie of verplaatsing van de prothese optreden. De specifieke bijwerkingen van aanvullende behandelingen (chemotherapie, bestraling, RPLND) worden apart besproken bij het plannen van de behandeling.
Leven na de behandeling en vruchtbaarheid
Het grootste deel van de mannen die voor zaadbalkanker zijn behandeld, keert na de behandeling terug naar werk, sport en gezinsleven. Met één zaadbal is de hormoonproductie meestal voldoende; bij sommige patiënten, vooral na chemotherapie of bestraling, kan de testosteronwaarde echter dalen. Dat kan vermoeidheid, minder zin in seks en stemmingswisselingen geven; tijdens de nacontrole worden de hormoonwaarden gecontroleerd en wordt zo nodig een behandeling gepland.
Na chemotherapie kan de aanmaak van zaadcellen tijdelijk afnemen; bij veel patiënten herstelt dit na verloop van tijd, maar dat verschilt per persoon. Zaad dat vóór de behandeling is ingevroren, kan later bij vruchtbaarheidsbehandelingen worden gebruikt als een natuurlijke zwangerschap niet lukt. Patiënten die na chemotherapie kinderen willen, wordt aangeraden een bepaalde periode te wachten; die periode wordt bepaald in overleg met de behandelend arts.
De diagnose zaadbalkanker kan op jonge leeftijd emotioneel zwaar zijn. Praten met partner en familie en zo nodig psychologische ondersteuning maken het traject makkelijker.
Nacontrole
Bij zaadbalkanker is de nacontrole een even belangrijk onderdeel van de behandeling als de operatie. Met vaste tussenpozen vinden lichamelijk onderzoek, tumormarkers en beeldvorming plaats; de controles worden na verloop van tijd minder frequent, maar lopen jarenlang door. Tijdens de nacontrole wordt ook aangeraden de andere zaadbal zelf te blijven onderzoeken, de hormoonwaarden te controleren en op lange termijn de gezondheid van hart en bloedvaten te volgen.
Behandeling in Bursa, Turkije
Op. Dr. Mücahit Kabar studeerde geneeskunde aan de Medische Faculteit van de Uludağ Universiteit en volgde zijn opleiding tot uroloog in het Ankara Eğitim ve Araştırma Hastanesi (Ankara Training and Research Hospital). Hij heeft op het gebied van de uro-oncologie wetenschappelijke studies gepubliceerd in internationale en nationale peer-reviewed tijdschriften, waaronder een casusbeschrijving van een uitzaaiing in de zaadbal. In Bursa (Nilüfer) onderzoekt hij patiënten met een zwelling of knobbel in de zaadbal in twee ziekenhuizen: op werkdagen van 08:30 tot 12:00 uur in het Özel Medicabil Nilüfer Hastanesi (+90 444 8 112) en van 13:00 tot 17:00 uur in het Özel Jimer Hastanesi (+90 444 45 67).
Het consult vindt plaats in het Engels of Turks. De internationale patiëntenafdelingen van de ziekenhuizen, die beschikken over de Turkse vergunning voor zorgtoerisme, kunnen helpen met een tolk, vervoer vanaf de luchthaven en accommodatie. Omdat zaadbalkanker jarenlange nacontrole vraagt, wordt vooraf besproken hoe de verdere behandeling en controles in uw eigen land kunnen worden voortgezet. De afspraak voor het consult en het onderzoek maakt u vóór uw reis via de online afsprakenpagina of de afsprakenlijn van het ziekenhuis (Özel Medicabil Nilüfer Hastanesi op werkdagen van 08:30 tot 12:00 uur, +90 444 8 112; Özel Jimer Hastanesi van 13:00 tot 17:00 uur, +90 444 45 67); vragen en eerdere verslagen kunt u vooraf via WhatsApp (+90 541 622 54 82) delen. Meer informatie vindt u op de pagina voor internationale patiënten en de contactpagina.
