Nierstenen: hoe ontstaan ze en hoe voorkomt u ze met voeding?

Wie eenmaal een niersteen heeft gehad, loopt een verhoogde kans dat het terugkomt. Het vergruizen of uitplassen van de steen lost het probleem op, maar als de omstandigheden waardoor de steen ontstond niet veranderen, kunnen er nieuwe stenen ontstaan. In dit artikel leggen we uit waarom nierstenen ontstaan en waar u in uw dagelijkse voeding op kunt letten.

Hoe ontstaat een niersteen?

In urine zijn van nature stoffen opgelost zoals calcium, oxalaat, urinezuur en fosfaat. Als de urine te geconcentreerd raakt of als er te weinig stoffen zijn die steenvorming tegengaan (bijvoorbeeld citraat), vormen deze stoffen kristallen. Na verloop van tijd klonteren de kristallen samen tot een steen.

De meest voorkomende soort zijn calciumoxalaatstenen. Daarnaast komen ook urinezuurstenen, calciumfosfaatstenen, infectiestenen (struviet) en cystinestenen voor. De soort steen bepaalt direct welke maatregelen zinvol zijn.

Waardoor ontstaan nierstenen?

Bij het ontstaan van stenen spelen meestal meerdere factoren tegelijk een rol:

• Te weinig drinken: de belangrijkste risicofactor die u zelf kunt veranderen. Hoe geconcentreerder de urine, hoe makkelijker kristallen ontstaan.
• Warm klimaat en veel zweten: in de zomer, bij zwaar lichamelijk werk en bij sport verliest u meer vocht.
• Te veel zout: zout verhoogt de hoeveelheid calcium die met de urine wordt uitgescheiden.
• Te veel dierlijk eiwit: rood vlees, orgaanvlees en bewerkt vlees verhogen het urinezuur en verlagen het citraat.
• Overgewicht, diabetes en het metabool syndroom.
• Jicht en een hoog urinezuurgehalte in het bloed.
• Erfelijke aanleg: bij mensen met stenen in de familie is het risico groter.
• Terugkerende urineweginfecties: sommige bacteriën bevorderen het ontstaan van infectiestenen.
• Anatomische oorzaken zoals vernauwingen in de nier en de urinewegen.
• Aandoeningen van de bijschildklieren en sommige darmziekten.
• Sommige medicijnen en vitamine C-supplementen in hoge dosis.

Bij wie komen nierstenen vaker voor?

Nierstenen komen bij mannen vaker voor dan bij vrouwen en ontstaan meestal op middelbare leeftijd. Turkije behoort door het warme klimaat en de eetgewoonten tot de regio’s waar nierstenen veel voorkomen. Wie al eens een steen heeft uitgeplast, heeft een van de sterkste aanwijzingen voor een nieuwe steen.

Hoe eet u om nierstenen te voorkomen?

De algemene adviezen gelden voor de meeste patiënten met calciumoxalaatstenen. Is de soort steen bij u bekend, dan worden de adviezen daarop afgestemd.

1. Drink meer. Drink verspreid over de dag ongeveer 2,5 tot 3 liter vocht. Het doel is lichtgekleurde urine. Drink meer als het warm is en als u zweet.
2. Gebruik minder zout. Geen zoutvaatje op tafel zetten en zuur ingemaakte groenten, pekelwaren, chips, bewerkt vlees en kant-en-klaarproducten beperken is een goed begin.
3. Eet met mate dierlijk eiwit. Eet minder rood vlees, orgaanvlees en bewerkt vlees, en vaker maaltijden met veel groenten.
4. Schrap calcium niet. Een normale hoeveelheid calcium uit voeding zoals melk, yoghurt en kaas kan het risico op stenen verkleinen.
5. Wees matig met oxalaatrijke voeding. Spinazie, snijbiet, cacao, chocolade, noten en zeer sterke thee bevatten oxalaat. U hoeft ze niet helemaal te verbieden; overdrijf alleen niet.
6. Eet meer fruit en groenten. Vooral citrusvruchten zijn rijk aan citraat, dat stenen helpt voorkomen.
7. Beperk suikerhoudende en koolzuurhoudende dranken. Dranken met fructose kunnen het risico op stenen verhogen.
8. Houd uw gewicht onder controle.

Verschilt de voeding per soort steen?

Ja. De adviezen hierboven gelden voor de meest voorkomende calciumoxalaatstenen; bij andere soorten stenen zijn aanvullende maatregelen nodig:

• Urinezuursteen: rood vlees, orgaanvlees, sommige vissoorten zoals ansjovis en sardines, alcohol en vooral bier worden beperkt. Deze stenen kunnen vaak worden opgelost met medicijnen die de urine minder zuur maken.
• Infectiesteen (struviet): het belangrijkste doel is de steen volledig te verwijderen en urineweginfecties te voorkomen.
• Cystinesteen: hangt samen met een erfelijke aandoening; er kan veel meer vocht en een speciale medicamenteuze behandeling nodig zijn.

Daarom is het beter adviezen te volgen die zijn afgestemd op de analyse van uw steen, in plaats van algemene dieetlijstjes van internet.

Welke misverstanden over nierstenen komen veel voor?

• “Voeding met calcium veroorzaakt stenen.” Juist het tegendeel: calcium uit voeding bindt oxalaat in de darm en kan zo beschermen.
• “Van bier plast u een steen uit.” Alcohol droogt het lichaam uit; water is altijd de betere keuze.
• “Kalkrijk water veroorzaakt stenen.” Het gaat om de hoeveelheid water, niet om het soort.
• “De steen is eruit, dus het probleem is opgelost.” Nierstenen kunnen terugkomen. Een analyse van de uitgeplaste steen geeft richting aan de verdere maatregelen.
• “Kruidenthee lost stenen op.” Behalve urinezuurstenen kunnen stenen meestal niet met medicijnen of kruiden worden opgelost. Ondoordachte kruidenmengsels kunnen de nieren schaden.

Waarom zijn een steenanalyse en een stofwisselingsonderzoek belangrijk?

Een laboratoriumanalyse van een uitgeplaste of operatief verwijderde steen laat zien om welke soort steen het gaat. Bij patiënten die vaak stenen hebben, bij kinderen met stenen en bij patiënten met stenen aan beide kanten of met grote stenen wordt een stofwisselingsonderzoek aangeraden, met bloedonderzoek en onderzoek van de urine die in 24 uur wordt verzameld. Zo worden voedingsadviezen en zo nodig een medicamenteuze behandeling op de persoon afgestemd.

De behandelmogelijkheden voor een bestaande steen vindt u op de pagina’s behandeling van nierstenen en laserbehandeling van nierstenen (RIRS).

Wanneer moet u naar een uroloog?

Heeft u pijn die van de onderrug naar de lies uitstraalt, bloed in de urine, of moet u vaak en branderig plassen, of heeft u eerder een steen uitgeplast, ga dan naar een uroloog. Gaat de pijn door een steen samen met koorts en koude rillingen, of plast u duidelijk minder, ga dan zonder te wachten naar de spoedeisende hulp.

Op. Dr. Mücahit Kabar ontvangt patiënten in Bursa, Turkije, in het Özel Medicabil Nilüfer Hastanesi (op werkdagen 08:30–12:00, +90 444 8 112) en het Özel Jimer Hastanesi (op werkdagen 13:00–17:00, +90 444 45 67). Een afspraak maakt u via de online afsprakenpagina of de afsprakenlijn van het ziekenhuis. Het consult vindt plaats in het Engels of Turks; de internationale patiëntenafdeling van het ziekenhuis kan een tolk regelen. Voor vragen of om uw verslagen te delen kunt u een WhatsApp-bericht sturen naar +90 541 622 54 82. Meer informatie vindt u op de pagina contact en afspraken.