Sistoskopi nedir?
Sistoskopi, idrar kanalı (üretra) ve idrar kesesinin (mesane) içinin, idrar deliğinden ilerletilen ince bir kamera sistemiyle (sistoskop) doğrudan incelenmesidir. Ciltte kesi yapılmaz. Kamera görüntüsü ekrana aktarılır ve hekim mesane duvarını, idrar kanalını, prostatın idrar kanalına bakan bölümünü ve böbreklerden gelen idrar kanallarının mesaneye açıldığı delikleri (üreter ağızları) değerlendirir.
Sistoskopi hem tanı hem de tedavi amacıyla yapılabilir. Tanı amaçlı işlemde amaç görmek ve gerekirse küçük bir doku örneği almaktır. Tedavi amaçlı işlemlerde ise aynı yoldan mesane taşı kırılabilir, küçük tümörler alınabilir ya da daha önce takılmış bir double-J stent çıkarılabilir.
Kimlere sistoskopi yapılır?
Sistoskopi en sık şu durumlarda önerilir:
- İdrarda kan (hematüri): Özellikle gözle görülen idrar kanamasında mesane tümörünü dışlamak için temel tetkiklerden biridir. Tahlilde saptanan kanamada ise yaş, sigara öyküsü ve diğer risk etkenlerine göre karar verilir.
- Mesane tümörü takibi: Tedavi edilmiş mesane tümörlerinin yeniden ortaya çıkıp çıkmadığını izlemek için düzenli aralıklarla yapılır. Ayrıntılar için mesane kanseri sayfasına bakabilirsiniz.
- Tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları: Altta yatan yapısal bir neden (taş, darlık, divertikül) düşünülen seçilmiş hastalarda.
- İdrar kanalı darlığı şüphesi: Zayıf idrar akımının nedenini ve darlığın görünümünü değerlendirmek için. Bkz. üretra darlığı.
- Mesane taşı: Taşın görülmesi ve aynı seansta kırılması için.
- İdrar yapma şikâyetleri: Sık idrara çıkma, idrar kaçırma veya prostat ameliyatı öncesinde seçilmiş hastalarda anatomiyi değerlendirmek için.
- Double-J stent çıkarılması: Taş veya böbrek ameliyatı sonrası takılan stentler çoğunlukla sistoskopi ile çıkarılır.
Sistoskopide neler görülebilir?
Sistoskopi, görüntüleme yöntemlerinde fark edilemeyen pek çok durumu doğrudan gösterebilir:
- Mesane tümörleri ve şüpheli kırmızı alanlar
- Mesane taşları ve yabancı cisimler
- İdrar kanalı darlıkları
- Prostatın idrar kanalını daraltan büyümesi
- Mesane duvarında kalınlaşma, cep oluşumu (divertikül) ve uzun süreli tıkanıklığa bağlı değişiklikler
- Kronik iltihaba bağlı değişiklikler
- Üreter ağızlarının yeri ve görünümü; bazen bir taraftan kanlı idrar gelmesi
Sistoskopi normal bulunursa bu da önemli bir bilgidir; şikâyetin nedeni için başka tetkiklere yönelinir.
Kadınlarda ve erkeklerde sistoskopi
Kadınlarda idrar kanalı kısa ve düz olduğu için işlem genellikle daha kısa sürer ve daha kolay tolere edilir. Erkeklerde idrar kanalı daha uzundur ve prostatın içinden geçer; bu nedenle tanı amaçlı işlemlerde bükülebilir (fleksibl) cihazlar daha konforlu bir seçenek sunar. Erkeklerde işlem sırasında prostattan geçerken kısa süreli bir basınç hissi olabilir; derin ve yavaş nefes almak kasların gevşemesine yardımcı olur.
Rijit ve fleksibl sistoskopi
Fleksibl (bükülebilir) sistoskopi
İnce ve bükülebilir bir cihazla yapılır. Çoğunlukla tanı amaçlıdır ve idrar kanalına verilen lokal anestezik (uyuşturucu) jel ile, ayaktan uygulanır. Cihaz büküldüğü için mesanenin tüm duvarı rahatça görülebilir. Mesane tümörü takibi, idrarda kan araştırması ve stent çıkarılması için sık tercih edilir.
Rijit (düz) sistoskopi
Düz ve sert yapıda bir cihazla yapılır. Daha geniş çalışma kanalı sayesinde biyopsi, taş kırma, tümör çıkarma gibi işlemlere olanak tanır. Erkeklerde genellikle spinal veya genel anestezi altında uygulanır. Kadınlarda idrar kanalı kısa olduğundan bazı tanı amaçlı rijit işlemler lokal anestezi ile de yapılabilir.
Hangi yöntemin kullanılacağı, işlemin amacına ve hastanın durumuna göre muayene sonrası belirlenir.
İşlem öncesi hazırlık
- İşlemden önce genellikle idrar tahlili yapılır; aktif idrar yolu enfeksiyonu varsa işlem çoğunlukla enfeksiyon tedavi edildikten sonraya ertelenir.
- Kan sulandırıcı ilaç kullanıyorsanız hekiminize mutlaka bildirin; biyopsi planlanıyorsa ilacın düzenlenmesi gerekebilir. Bu ilaçları kendi başınıza kesmeyin.
- Lokal anestezi ile yapılan işlemlerde aç kalmak çoğunlukla gerekmez. Anestezi altında yapılacak işlemlerde açlık süresi önceden bildirilir.
- Antibiyotik ihtiyacı kişinin risk durumuna göre hekim tarafından belirlenir; tanı amaçlı basit sistoskopide çoğu hastada rutin antibiyotik gerekmez.
İşlem nasıl yapılır?
- Hasta muayene masasına sırtüstü, bacakları açık şekilde uzanır.
- Genital bölge antiseptik solüsyonla temizlenir ve steril örtüler serilir.
- Fleksibl sistoskopide idrar kanalına uyuşturucu etkili kayganlaştırıcı jel verilir ve birkaç dakika beklenir.
- Sistoskop idrar deliğinden nazikçe ilerletilir. Mesanenin iyi görülebilmesi için steril sıvı ile doldurulur; bu sırada idrara çıkma hissi olabilir.
- İdrar kanalı ve mesane duvarı sistematik olarak incelenir.
- Gerekirse küçük bir doku örneği (biyopsi) alınır.
- İşlem sonunda mesanedeki sıvı boşaltılır ya da hasta tuvalete giderek idrarını yapar.
Tanı amaçlı fleksibl sistoskopi çoğunlukla 5–15 dakika sürer. Görülen bulgular işlem bitiminde hastayla paylaşılır.
Sistoskopi sırasında biyopsi
Mesane duvarında şüpheli bir alan görüldüğünde, ince bir pens ile küçük bir doku örneği alınabilir. Küçük biyopsiler bazen lokal anestezi altında da alınabilir. Belirgin bir tümör görüldüğünde ise tümörün tamamen çıkarılması ve doğru evrelenmesi için genellikle anestezi altında kapalı mesane tümörü ameliyatı (TUR-M) planlanır. Alınan dokular patolojiye gönderilir ve sonuç genellikle birkaç gün ile bir-iki hafta içinde çıkar.
İşlem sonrası dönem
Sistoskopiden sonra birkaç gün şu yakınmalar sık görülür ve genellikle kendiliğinden geçer:
- İdrar yaparken yanma
- İdrarda hafif pembe renk veya az miktarda kan
- Sık idrara çıkma ve idrar sıkışması hissi
Bu dönemde gün içine yayarak bol sıvı almak yakınmaların hızla geçmesine yardımcı olur. Lokal anestezi ile yapılan işlemlerden sonra çoğu hasta aynı gün günlük işlerine dönebilir. Sedasyon veya genel anestezi alan hastaların o gün araç kullanmaması önerilir.
Ne zaman hekime başvurmalısınız?
Aşağıdaki durumlarda beklemeden hekiminize başvurun:
- Ateş ve titreme
- İdrar yapamama veya idrarın çok azalması
- Pıhtılı, koyu ya da giderek artan kanama
- Birkaç günden uzun süren veya giderek artan yanma ve ağrı
- Yan (böğür) ağrısı
Riskler
Sistoskopi genel olarak güvenli bir işlemdir. Olası riskler arasında idrar yolu enfeksiyonu, geçici kanama ve yanma, nadiren idrar kanalında hasar ve uzun dönemde darlık gelişimi sayılabilir. Biyopsi alınan hastalarda kanama olasılığı biraz daha fazladır. Bu riskler işlem öncesinde hastayla konuşulur.
Takip
Sistoskopi sonrası takip, işlemin nedenine göre planlanır. Mesane tümörü nedeniyle izlenen hastalarda kontrol sistoskopilerinin sıklığı tümörün risk grubuna göre belirlenir. İdrarda kan nedeniyle yapılan sistoskopi normal çıksa bile, böbrek ve idrar kanallarının ayrıca görüntülenmesi gerekebilir.
Sistoskopide bir darlık, taş veya prostat büyümesi saptanırsa tedavi seçenekleri kontrol muayenesinde ayrıntılı olarak konuşulur. Biyopsi alınan hastalarda patoloji sonucu çıktıktan sonra sonucun yüz yüze değerlendirilmesi önerilir; bu görüşmede gerekirse ek tetkikler ve tedavi planı birlikte netleştirilir. Sigara içen hastalarda sigaranın bırakılması, mesane sağlığı açısından da önemlidir.
Bursa’da sistoskopi
Op. Dr. Mücahit Kabar, üroloji uzmanlık eğitimini Ankara Eğitim ve Araştırma Hastanesi Üroloji Kliniği’nde tamamlamıştır. Mesanenin ürotelyal kanserine ilişkin bir olgu sunumu da dahil olmak üzere üroonkoloji alanında yayımlanmış bilimsel çalışmaları bulunmaktadır. Bursa Nilüfer’de Özel Medicabil Nilüfer Hastanesi ve Özel Jimer Hastanesi’nde idrarda kan, mesane tümörü takibi ve diğer nedenlerle sistoskopi gerektiren hastaları değerlendirmektedir. Bursa dışından, farklı şehirlerden gelecek hastalar tahlil ve görüntüleme sonuçlarını önceden WhatsApp üzerinden (0541 622 54 82) paylaşarak işlem gününü planlayabilir; diğer iletişim bilgileri iletişim sayfasında yer almaktadır.
