Çocuk ürolojisi nedir?
Çocuk ürolojisi, yenidoğan döneminden ergenliğe kadar çocuklarda görülen böbrek, idrar yolları ve genital organlara ait hastalıklarla ilgilenir. Bu sorunların bir kısmı doğuştandır ve erken dönemde fark edilip doğru zamanda tedavi edildiğinde çocuğun ileriki yaşamına olumsuz etkisi en aza indirilebilir. Aşağıda ailelerin sık karşılaştığı başlıca durumlar özetlenmiştir.
İnmemiş testis
Doğumda testislerden birinin veya ikisinin torbada (skrotum) bulunmamasıdır. Özellikle erken doğan bebeklerde sık görülür. Testis ilk aylarda kendiliğinden inebilir, ancak 6. aydan sonra bu olasılık oldukça düşüktür.
Tanı çoğunlukla fizik muayeneyle konur. Muayenede testisin “gezici (retraktil) testis” olup olmadığı, yani soğuk veya dokunma ile yukarı çekilip kendiliğinden ya da elle torbaya indirilebilip indirilemediği ayırt edilir. Elle hissedilemeyen testislerde tanı ve tedavi amacıyla laparoskopi gerekebilir.
Tedavi cerrahidir. Orşiopeksi adı verilen ameliyatla testis torbaya indirilir ve sabitlenir. Testisin sağlıklı gelişimi ve ileride doğurganlığın korunmasına katkı sağlamak için ameliyatın ideal olarak 6–18 ay arasında yapılması önerilir. İnmemiş testis öyküsü olan erkeklerde ileriki yaşlarda testis kendi kendine muayenesi de önemlidir.
Hipospadias
Hipospadias, idrar deliğinin penisin ucunda değil, alt yüzünde herhangi bir noktada açılmasıdır. Penisin aşağı doğru eğriliği ve sünnet derisinin yalnızca üst tarafta bulunması (“başlık” görünümü) sıklıkla eşlik eder. Doğumda fark edilir.
Tedavi cerrahidir ve onarım genellikle bebeklik döneminde planlanır. Uygun hastalarda yaygın kullanılan yöntemlerden biri TIP (tubularized incised plate) üretroplastidir. Hipospadiaslı bir çocukta onarımdan önce sünnet yapılmamalıdır, çünkü sünnet derisi onarım sırasında doku olarak kullanılabilir. Ameliyat sonrası dönemde idrar kanalında darlık veya fistül (yan delik) gibi sorunlar gelişebileceğinden düzenli kontroller önemlidir.
Fimozis
Fimozis, sünnet derisinin penis başının üzerinden geriye sıyrılamamasıdır. Bebeklik ve erken çocukluk döneminde bu durum çoğunlukla fizyolojiktir, yani normaldir ve deri zamanla kendiliğinden açılır. Bu dönemde deri zorla geriye çekilmemelidir; zorlamak küçük yırtıklara ve yara izine yol açabilir.
Tekrarlayan sünnet derisi iltihabı, idrar yapmada belirgin zorlanma veya derinin beyazlaşıp sertleşerek yara izi oluşturması gibi durumlarda tedavi gerekir. İlk basamakta çoğunlukla steroid içeren krem uygulanır; yanıt alınamayan hastalarda cerrahi tedavi düşünülür.
Sünnet
Ülkemizde sünnet çoğunlukla dini ve kültürel nedenlerle yapılır. Bunun yanında yanıt vermeyen fimozis, tekrarlayan sünnet derisi iltihabı (balanopostit) ve seçilmiş hastalarda tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonu gibi tıbbi nedenlerle de sünnet gerekebilir.
Sünnet basit gibi görünse de cerrahi bir işlemdir. Bu nedenle bir hekim tarafından, steril koşullarda ve uygun anestezi ile yapılmalıdır. İşlem öncesinde mutlaka muayene yapılır: hipospadias, gömük penis gibi penise ait doğuştan farklılıklar veya kanama bozukluğu bulunan çocuklarda sünnetin zamanlaması ve şekli değişebilir. Tıbbi bir zorunluluk olmadığında sünnetin zamanlaması; çocuğun genel sağlığı, anestezi gereksinimi ve ailenin tercihleri birlikte değerlendirilerek belirlenir.
Gece işeme (enürezis)
5 yaşından sonra uyku sırasında altını ıslatmaya enürezis denir. Aileler için endişe verici olsa da sık görülen bir durumdur ve çocukların önemli bir kısmında yaşla birlikte kendiliğinden düzelir. Yalnızca gece işemesi olan çocuklar ile gündüz idrar kaçırma, sıkışma veya sık idrara çıkma gibi yakınmaları da olan çocuklar farklı değerlendirilir.
Değerlendirmede işeme ve sıvı alımı günlüğü, idrar tahlili ve gerektiğinde ultrason kullanılır. Kabızlık varsa mutlaka tedavi edilir. Tedavide uyku öncesi sıvı alımının düzenlenmesi ve düzenli tuvalet alışkanlığı gibi davranışsal önlemler, enürezis alarmı ve uygun çocuklarda ilaç tedavisi seçenekleri bulunur. Gece işeme çocuğun kontrolünde değildir; cezalandırma veya utandırma önerilmez.
Vezikoüreteral reflü
Vezikoüreteral reflü (VUR), idrarın mesaneden böbreklere doğru geri kaçmasıdır. Çoğunlukla ateşli idrar yolu enfeksiyonu geçiren çocukların incelenmesi sırasında ya da gebelikte böbrekte genişleme saptanan bebeklerin takibinde ortaya çıkar. Tanıda ultrason ve işeme sistoüretrografisi kullanılır. Tekrarlayan ateşli enfeksiyonlar böbrekte kalıcı hasara yol açabileceği için reflünün doğru değerlendirilmesi önemlidir.
Hafif dereceli reflü çocuk büyüdükçe kendiliğinden düzelebilir. Tedavi; reflünün derecesine, çocuğun yaşına, enfeksiyon sıklığına ve böbrekteki duruma göre izlem, koruyucu antibiyotik, endoskopik enjeksiyon tedavisi veya açık ya da laparoskopik cerrahi seçeneklerinden belirlenir. Ayrıntılar için idrar yolu enfeksiyonu sayfasına bakabilirsiniz.
Testis torsiyonu: acil durum
Testis torsiyonu, testisin kendi damar sapı etrafında dönerek kan akımının kesilmesidir. En sık ergenlik döneminde görülse de yenidoğan dahil her yaşta ortaya çıkabilir.
Belirtiler: Testiste aniden başlayan şiddetli ağrı, şişlik, kızarıklık, karın ağrısı, bulantı ve kusma. Ağrı bazen yalnızca karın ağrısı gibi algılanabilir; bu nedenle karın ağrısı olan erkek çocuklarda testisler de mutlaka kontrol edilmelidir.
Ne yapılmalı? Testis torsiyonu beklemeye gelmeyen acil bir durumdur. Testisi kurtarma şansı ilk saatlerde en yüksektir ve özellikle ilk 6 saat kritik kabul edilir. Ani testis ağrısı olan bir çocuk, ağrının geçmesi beklenmeden ve bir şey yedirip içirilmeden hemen acil servise götürülmelidir.
Tanıda fizik muayene ve Doppler ultrason kullanılır, ancak torsiyon şüphesi güçlüyse ameliyat görüntüleme için geciktirilmez. Ameliyatta testis düzeltilir ve tekrar dönmemesi için her iki testis de sabitlenir. Ameliyata hazırlık sürecinde, uygun hastalarda hekim tarafından testisin elle geri çevrilmesi (manuel detorsiyon) denenebilir; bu yöntem kan akımını erken dönemde sağlamaya yardımcı olabilir, ancak ameliyatın yerine geçmez.
Ameliyat süreci ve aileler için öneriler
Çocuklarda yapılan ürolojik ameliyatların çoğu genel anestezi altında ve günübirlik ya da kısa yatışla yapılır. Ameliyat öncesinde çocuğun genel sağlık durumu ve anestezi açısından uygunluğu değerlendirilir; ameliyat günü için açlık süresi aileye ayrıca bildirilir. Ameliyat sonrasında ağrı kontrolü, yara bakımı, banyo ve aktiviteye dönüş konusunda yazılı öneriler verilir. Ateş, yara yerinde artan kızarıklık veya akıntı, idrar yapamama gibi durumlarda beklemeden hekime başvurulmalıdır.
Çocuğun yaşına uygun, sakin ve dürüst bir dille bilgilendirilmesi, hastane sürecine uyumunu kolaylaştırır. Sünnet ve genital bölge ameliyatlarında çocuğun korkutulmaması, işlemin bir “ceza” gibi sunulmaması önemlidir.
Ne zaman çocuk ürolojisi muayenesi gerekir?
Aşağıdaki durumlarda bir üroloji uzmanına başvurulması önerilir:
- Bebeğin torbasında bir veya iki testisin elle hissedilmemesi
- İdrar deliğinin penisin ucunda olmaması veya penisin eğri görünmesi
- Ateşli idrar yolu enfeksiyonu geçirilmesi ya da enfeksiyonların tekrarlaması
- Gebelik ultrasonunda veya doğum sonrasında böbrekte genişleme saptanması
- 5 yaşından sonra devam eden gece işeme ya da gündüz idrar kaçırma
- İdrar yaparken zorlanma, sünnet derisinin balonlaşmasıyla birlikte tekrarlayan iltihap
- Kasıkta veya testis torbasında şişlik
Ani başlayan testis ağrısı ise randevu beklenecek bir durum değildir; doğrudan acil servise başvurulmalıdır.
Bursa’da çocuk ürolojisi değerlendirmesi
Op. Dr. Mücahit Kabar, üroloji uzmanlık eğitimini Ankara Eğitim ve Araştırma Hastanesi Üroloji Kliniği’nde tamamlamıştır. Proksimal hipospadiasta TIP üretroplasti sonuçları, gece işemesi olan çocuklarda idrar sinir büyüme faktörü (NGF) ve mesane duvar kalınlığı ile testis torsiyonunda manuel detorsiyon konularında yayımlanmış bilimsel çalışmaları bulunmaktadır. Bursa Nilüfer’de Özel Jimer Hastanesi ve Özel Medicabil Nilüfer Hastanesi’nde çocuk ürolojisi hastalarını muayene etmektedir. Randevu bilgileri için iletişim sayfasını inceleyebilirsiniz.
