Prostat büyümesi (BPH) nedir?
Prostat, mesanenin hemen altında yer alan ve idrar kanalının (üretra) başlangıç kısmını çevreleyen, ceviz büyüklüğünde bir bezdir. Erkeklerde yaşla birlikte prostat dokusu yavaş yavaş büyür. Bu iyi huylu büyümeye benign prostat hiperplazisi (BPH) denir. BPH kanser değildir ve kansere dönüşmez.
Büyüyen prostat idrar kanalına bası yaparak idrar akışını zorlaştırabilir ve mesanenin çalışmasını etkileyebilir. Ancak prostatın büyüklüğü ile yakınmaların şiddeti her zaman paralel değildir; büyük prostatı olan bir hastada yakınma az olabilirken, prostatı çok büyük olmayan bir hastada belirgin şikâyetler görülebilir. Bu nedenle tedavi kararı yalnızca prostat boyutuna göre değil, yakınmalara ve muayene bulgularına göre verilir.
Prostat büyümesi belirtileri
Prostat büyümesine bağlı yakınmalar alt üriner sistem semptomları (AÜSS) olarak adlandırılır ve üç grupta toplanır:
- Depolama yakınmaları: Sık idrara çıkma, gece idrara kalkma, ani ve ertelenemeyen idrar hissi (sıkışma)
- Boşaltma yakınmaları: İdrara başlamakta gecikme, zayıf veya kesik kesik idrar akımı, ıkınarak idrar yapma
- İşeme sonrası yakınmalar: Mesanenin tam boşalmadığı hissi, idrar sonrası damlama
Acil başvuru gerektiren durumlar: Hiç idrar yapamama (akut idrar tutulması), idrarda belirgin kanama, ateşle birlikte idrar yakınmaları ya da idrar yaparken yoğun ağrı varsa vakit kaybetmeden bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.
Tanı nasıl konur?
Muayenede yakınmaların başlangıcı, kullanılan ilaçlar, sıvı tüketim alışkanlıkları ve eşlik eden hastalıklar sorgulanır. Ardından:
- IPSS (Uluslararası Prostat Semptom Skoru): Yakınmaların şiddetini ölçen kısa bir ankettir. Toplam puana göre yakınmalar hafif (0–7), orta (8–19) ve ağır (20–35) olarak sınıflandırılır.
- Rektal muayene: Prostatın büyüklüğü ve kıvamı hakkında bilgi verir; kanser şüphesi uyandıran sertlik ve düzensizlikleri saptamaya yardımcı olur.
- İdrar tahlili: Enfeksiyon ve kanama araştırılır.
- PSA (prostat spesifik antijen): Prostat kanseri olasılığının değerlendirilmesinde ve prostat hacmi hakkında fikir edinmede kullanılır. PSA’nın yorumu yaşa, prostat hacmine ve kullanılan ilaçlara göre yapılır.
- Ultrasonografi: Prostat hacmini, böbrekleri ve idrar sonrası mesanede kalan idrar miktarını gösterir.
- Üroflowmetri: Özel bir tuvalete idrar yapılarak idrar akım hızı ölçülür.
- İşeme günlüğü: Özellikle gece idrara kalkma yakınmasında, gün içindeki sıvı alımı ve idrar miktarı birkaç gün kaydedilir.
Prostat büyümesi tedavi seçenekleri
Tedavi; yakınmaların şiddeti, prostatın büyüklüğü, eşlik eden hastalıklar ve hastanın beklentileri birlikte değerlendirilerek kişiye özel planlanır.
İzlem ve yaşam tarzı önerileri
Hafif yakınmaları olan ve günlük yaşamı belirgin etkilenmeyen hastalarda ilaçsız izlem uygun olabilir. Akşam saatlerinde sıvı alımını azaltmak, kafein ve alkolü sınırlamak, kabızlığı önlemek ve idrar yapmayı uzun süre ertelememek yakınmaları hafifletebilir. Düzenli kontroller önemlidir.
İlaç tedavisi
- Alfa blokerler: Prostat ve mesane çıkışındaki kasları gevşeterek idrar akışını kolaylaştırır. Etkileri genellikle kısa sürede başlar. Baş dönmesi, tansiyon düşmesi ve meni miktarında azalma görülebilir.
- 5-alfa redüktaz inhibitörleri (finasterid, dutasterid): Prostat hacmini küçültür ve uzun dönemde idrar tutulması ile ameliyat ihtiyacını azaltabilir. Özellikle büyük prostatlarda tercih edilir; etkileri aylar içinde ortaya çıkar. Cinsel istekte azalma ve sertleşme sorunu gibi yan etkiler görülebilir. PSA değerini yaklaşık yarıya düşürdükleri için PSA takibinde bu durum dikkate alınır.
- Kombinasyon tedavisi: Büyük prostatı ve orta-ağır yakınmaları olan hastalarda iki ilaç grubu birlikte kullanılabilir.
- Sıkışma ve sık idrara çıkma ön plandaysa mesaneyi rahatlatan ilaçlar, eşlik eden sertleşme sorunu varsa bazı fosfodiesteraz-5 inhibitörleri de tedaviye eklenebilir.
Cerrahi tedavi
İlaç tedavisine rağmen yakınmaları süren ya da tekrarlayan idrar tutulması, tekrarlayan enfeksiyon, mesane taşı, tekrarlayan kanama veya böbrek fonksiyonlarında bozulma gelişen hastalarda ameliyat gündeme gelir. Günümüzde prostat ameliyatlarının büyük bölümü idrar kanalından girilerek, ciltte kesi yapılmadan yapılmaktadır.
- TURP (transüretral prostat rezeksiyonu): İdrar kanalından ilerletilen bir endoskopla, idrar yolunu daraltan prostat dokusu elektrik enerjisiyle küçük parçalar halinde çıkarılır. Orta büyüklükteki prostatlarda uzun yıllardır kullanılan standart yöntemdir.
- Bipolar TURP (plazmakinetik): TURP’un bipolar enerjiyle yapılan şeklidir. Ameliyat sırasında serum fizyolojik kullanılabilmesi, uzun süren işlemlerde sıvı emilimine bağlı sorunların riskini azaltır.
- Bipolar enükleasyon (BipoLEP): Büyümüş prostat dokusu, kapsülünden ayrılarak bütün halinde mesaneye itilir ve parçalanarak dışarı alınır. Büyük prostatlarda da uygulanabilir.
- HoLEP (holmiyum lazer prostat enükleasyonu): Aynı enükleasyon prensibi holmiyum lazer enerjisiyle uygulanır. Prostat büyüklüğünden bağımsız olarak, özellikle büyük prostatlarda bir seçenektir.
Hangi yöntemin uygun olduğu; prostat hacmi, hastanın genel durumu, kan sulandırıcı kullanımı ve beklentiler değerlendirilerek belirlenir. Çıkarılan doku her zaman patolojik incelemeye gönderilir.
Ameliyat sonrası süreç ve olası yan etkiler
Ameliyat sonrasında idrar kanalına bir sonda takılır ve genellikle 1–3 gün içinde çıkarılır. İlk haftalarda idrarda hafif kanama, yanma ve sık idrara çıkma görülebilir; bu yakınmalar çoğunlukla zamanla azalır. Bu dönemde ağır kaldırma, zorlayıcı egzersiz ve ıkınmadan kaçınılması önerilir.
Hastaların bilmesi gereken önemli bir nokta retrograd ejakülasyondur: TURP, bipolar yöntemler ve HoLEP sonrasında hastaların büyük bölümünde boşalma sırasında meni dışarı yerine mesaneye geçer. Bu durum sağlığa zararlı değildir ve orgazm hissi genellikle korunur; ancak doğal yolla çocuk sahibi olmayı etkileyebilir. Çocuk planı olan hastalarda bu konu ameliyat öncesinde mutlaka konuşulmalıdır.
Diğer olası sorunlar arasında geçici idrar kaçırma, kanama, idrar yolu enfeksiyonu ve ilerleyen dönemde idrar kanalı ya da mesane boynu darlığı sayılabilir. Kalıcı idrar kaçırma nadirdir. İdrar kaçırma yakınmaları için idrar kaçırma sayfasına bakabilirsiniz.
Takip ve korunma
Prostat büyümesi ilerleyici bir süreçtir; ilaç kullanan ve ameliyat olan hastaların düzenli kontrolleri önemlidir. Kilo kontrolü, düzenli fiziksel aktivite, kan şekeri ve tansiyonun kontrol altında tutulması genel sağlık açısından olduğu kadar idrar yakınmaları açısından da yararlıdır. Prostat büyümesi ile prostat kanseri farklı hastalıklardır; ancak aynı yaş grubunda görüldükleri için PSA ve muayene sonuçlarının birlikte değerlendirilmesi gerekir. Ayrıntılı bilgi için prostat kanseri sayfasını inceleyebilirsiniz.
Bursa’da prostat büyümesi değerlendirmesi
Op. Dr. Mücahit Kabar, üroloji uzmanlık eğitimini Ankara Eğitim ve Araştırma Hastanesi Üroloji Kliniği’nde tamamlamıştır. Benign prostat hiperplazisi olan hastalarda metabolik sendrom ile alt üriner sistem semptomları arasındaki ilişkiyi inceleyen, uluslararası hakemli bir dergide yayımlanmış bilimsel çalışması bulunmaktadır. Bursa Nilüfer’de Özel Jimer Hastanesi ve Özel Medicabil Nilüfer Hastanesi’nde prostat büyümesi ve idrar yakınmaları olan hastaları muayene etmektedir. Randevu için iletişim sayfasını ziyaret edebilirsiniz.
