Sürrenal (böbrek üstü bezi) nedir?
Sürrenal bezler (adrenal bezler), her iki böbreğin üst kısmında yer alan, üçgen biçimli küçük hormon bezleridir. Küçük olmalarına karşın vücut için hayati hormonlar üretirler:
- Kortizol: Stres yanıtı, şeker ve yağ metabolizması, bağışıklık sistemi
- Aldosteron: Tuz-su dengesi, potasyum düzeyi ve kan basıncı
- Adrenalin ve noradrenalin: Kalp hızı ve tansiyon
- Az miktarda cinsiyet hormonları
Sürrenal bezinde gelişen kitleler bu hormonları aşırı salgılayabilir (hormonal olarak aktif tümörler) veya hiç hormon salgılamayabilir (hormonal olarak inaktif tümörler). Kitlelerin büyük çoğunluğu iyi huyludur.
Sürrenal insidentaloma: tesadüfen bulunan kitle
Günümüzde sürrenal kitlelerinin çoğu, karın ağrısı, böbrek taşı veya başka bir nedenle çekilen tomografi ya da ultrasonda tesadüfen fark edilir. Bu kitlelere sürrenal insidentaloma adı verilir. Görülme sıklığı yaşla birlikte artar.
Tesadüfen bir sürrenal kitlesi bulunduğunda iki temel soruya yanıt aranır:
- Kitle hormon salgılıyor mu?
- Kitlenin kötü huylu olma olasılığı var mı?
Bu iki sorunun yanıtı, kitlenin ameliyat mı yoksa takip mi gerektirdiğini belirler.
Hormon salgılayan sürrenal tümörleri ve belirtileri
Cushing sendromu (kortizol fazlalığı)
Kilo alımı (özellikle karın ve yüz bölgesinde), karında mor renkli çatlaklar, kas güçsüzlüğü, yüksek tansiyon, şeker hastalığı ve kemik erimesi görülebilir. Tesadüfen bulunan kitlelerde belirti vermeyen, hafif kortizol fazlalığı da sık karşılaşılan bir durumdur.
Primer aldosteronizm (Conn sendromu)
Aldosteron fazlalığı nedeniyle tedaviye dirençli yüksek tansiyon ve kanda potasyum düşüklüğü görülür. Kas krampları, halsizlik ve sık idrara çıkma olabilir. Genç yaşta veya birden fazla ilaca rağmen kontrol altına alınamayan yüksek tansiyonda bu durum mutlaka araştırılmalıdır.
Feokromositoma
Adrenalin ve noradrenalin salgılayan bir tümördür. Ataklar halinde baş ağrısı, terleme, çarpıntı ve tansiyon yükselmesi tipik belirtilerdir; bazı hastalarda belirti olmayabilir. Ameliyat öncesinde özel bir ilaç hazırlığı gerektirir.
Sürrenal kanseri ve diğer kitleler
Sürrenal bezinden kaynaklanan kanser (adrenokortikal karsinom) nadirdir; genellikle büyük boyutlu kitleler halinde saptanır. Ayrıca başka organlardaki kanserler de sürrenal bezine yayılabilir. Bunların dışında kist, miyelolipom gibi iyi huylu kitleler de görülebilir.
Tanı nasıl konur?
Sürrenal kitlelerinin değerlendirilmesi, üroloji ve endokrinoloji iş birliğiyle yapılır.
Hormon testleri
- 1 mg deksametazon baskılama testi: Kortizol fazlalığını araştırmak için her hastada yapılır.
- Kanda veya idrarda metanefrinler: Feokromositomayı dışlamak için yapılır. Kontrastsız tomografide tipik iyi huylu adenom görünümü olan bazı hastalarda gerekmeyebilir.
- Aldosteron ve renin düzeyleri: Yüksek tansiyonu veya düşük potasyumu olan hastalarda istenir. Primer aldosteronizmde hastalığın tek taraflı olup olmadığını anlamak için gerektiğinde sürrenal ven örneklemesi yapılabilir.
Görüntüleme
- Kontrastsız tomografi: Kitlenin yoğunluğu ölçülür. Yağ içeriği yüksek, düşük yoğunluklu ve düzgün sınırlı kitleler büyük olasılıkla iyi huylu adenomdur.
- Kontrastlı tomografi veya MR: Kontrastsız tomografide kesin karar verilemeyen kitlelerde ek bilgi sağlar.
Ameliyat ne zaman gerekir?
Ameliyat kararı tek bir ölçüte değil, tüm bulguların birlikte değerlendirilmesine dayanır. Genel olarak şu durumlarda ameliyat önerilir:
- Hormon salgılayan kitleler (feokromositoma, tek taraflı primer aldosteronizm, kortizol salgılayan adenomlar)
- Genellikle 4 cm’den büyük ve görüntüleme özellikleri iyi huylu adenomla tam uyumlu olmayan kitleler
- Takipte belirgin büyüme gösteren kitleler
- Görüntülemede kötü huylu olma şüphesi taşıyan kitleler
Hormon salgılamayan, küçük ve tipik iyi huylu görünümdeki kitlelerde çoğunlukla ameliyat gerekmez. Karar her hasta için muayene ve tetkikler sonrasında kişiye özel olarak verilir.
Laparoskopik adrenalektomi
İyi huylu ve orta büyüklükteki sürrenal tümörlerinde standart yöntem laparoskopik (kapalı) adrenalektomidir. Genel anestezi altında, karın veya bel bölgesinden açılan birkaç küçük delikten kamera ve ince cerrahi aletlerle girilir; sürrenal bezi tümörle birlikte çıkarılır. Açık ameliyata göre ağrı genellikle daha az, hastanede kalış daha kısa ve günlük yaşama dönüş daha hızlıdır. Laparoskopik cerrahi hakkında genel bilgi için laparoskopik ürolojik cerrahi sayfasını inceleyebilirsiniz.
Çok büyük kitlelerde, çevre dokulara yayılım şüphesi olan durumlarda veya sürrenal kanseri olasılığı yüksek olduğunda açık cerrahi tercih edilebilir.
Feokromositomada ameliyat öncesi hazırlık
Feokromositoma ameliyatında tümöre dokunulması tansiyonun aniden yükselmesine yol açabilir. Bu nedenle ameliyattan önce genellikle 1–2 hafta süreyle alfa bloker grubundan, damarları gevşeten ilaçlar başlanır; gerekirse kalp hızını düzenleyen ilaçlar eklenir ve bol sıvı-tuz alımı önerilir. Hazırlık endokrinoloji ve anestezi ekibiyle birlikte yapılır.
İyileşme süreci
Laparoskopik adrenalektomi sonrası hastanede kalış çoğunlukla birkaç gündür. Hastaların büyük bölümü 1–2 hafta içinde günlük işlerine dönebilir; ağır kaldırma ve zorlayıcı egzersizden birkaç hafta kaçınılması önerilir. Kortizol salgılayan tümörlerin ameliyatından sonra diğer sürrenal bezi bir süre baskılı kalabileceğinden geçici kortizon desteği gerekebilir.
Riskler
Adrenalektominin olası riskleri arasında kanama, enfeksiyon, çevre organlarda (dalak, karaciğer, pankreas, büyük damarlar) yaralanma ve nadiren açık ameliyata geçiş sayılabilir. Feokromositomada ameliyat sırasında ve sonrasında tansiyon ve kan şekeri dalgalanmaları görülebilir; bu nedenle yakın izlem yapılır. Hormonal yetersizlik gelişme olasılığı endokrinoloji ile birlikte takip edilir.
Kimler sürrenal açısından değerlendirilmeli?
Tesadüfen bulunan kitlelerin yanı sıra bazı durumlarda sürrenal bezlerinin bilinçli olarak araştırılması gerekir:
- Genç yaşta başlayan veya birden fazla ilaca rağmen kontrol altına alınamayan yüksek tansiyon
- Yüksek tansiyonla birlikte kanda potasyum düşüklüğü
- Ataklar halinde çarpıntı, terleme ve baş ağrısı
- Açıklanamayan kilo artışı, karında mor çatlaklar, kas güçsüzlüğü ve kemik erimesi
- Ailede feokromositoma veya bazı kalıtsal endokrin sendromların bulunması
Bu hastalarda değerlendirme genellikle endokrinoloji tarafından başlatılır; cerrahi gerektiren bir kitle saptandığında üroloji ile birlikte ameliyat planlanır.
Ameliyat gerekmeyen kitlelerde ne yapılır?
Hormon salgılamayan, küçük ve tomografide tipik iyi huylu adenom görünümünde olan kitlelerde çoğu zaman ameliyat ya da sık kontrol gerekmez. Görüntüleme özellikleri kesin olmayan kitlelerde ise belirli bir süre sonra kontrol tomografisi veya MR çekilerek kitlenin büyüyüp büyümediği izlenir. Hafif kortizol fazlalığı saptanan hastalarda tansiyon, şeker ve kemik sağlığı açısından takip yapılır; bu hastaların bir kısmında ameliyat kişiye özel olarak tartışılabilir.
Takip
Ameliyat sonrası patoloji sonucuna ve tümörün tipine göre takip planlanır. Hormon salgılayan tümörlerde ameliyat sonrası hormon düzeyleri ve tansiyon kontrol edilir. Ameliyat gerekmeyen hastalarda ise kitlenin boyutuna ve özelliklerine göre gerektiğinde kontrol görüntülemesi ve hormon testleri tekrarlanır.
Bursa’da sürrenal tümörü değerlendirmesi
Op. Dr. Mücahit Kabar, üroloji uzmanlık eğitimini Ankara Eğitim ve Araştırma Hastanesi Üroloji Kliniği’nde tamamlamıştır. Böbrek tümörleri ve radikal nefrektomi başta olmak üzere üroonkoloji alanında yayımlanmış bilimsel çalışmaları bulunmaktadır. Bursa Nilüfer’de Özel Jimer Hastanesi ve Özel Medicabil Nilüfer Hastanesi’nde sürrenal kitlesi saptanan hastaları, gerektiğinde endokrinoloji ile birlikte değerlendirmektedir. Bursa dışından gelecek hastalar, randevularını hastanelerin online randevu sayfalarından veya randevu hatlarından (Özel Medicabil Nilüfer Hastanesi, hafta içi 08:30–12:00, 444 8 112; Özel Jimer Hastanesi, hafta içi 13:00–17:00, 444 45 67) alabilir. Mevcut tomografi ve tahlil sonuçlarını ve sorularını önceden WhatsApp üzerinden paylaşabilirler. Randevu bilgileri için iletişim sayfasını inceleyebilirsiniz.
