Erkek kısırlığı nedir?
Bir çiftin düzenli ve korunmasız cinsel ilişkiye rağmen 12 ay içinde gebelik elde edememesi kısırlık (infertilite) olarak tanımlanır. Kısırlık yalnızca kadını ilgilendiren bir sorun değildir; çiftlerin yaklaşık yarısında erkek faktörü tek başına ya da kadına ait nedenlerle birlikte rol oynar. Bu nedenle çocuk sahibi olmakta güçlük çeken çiftlerde erkeğin de değerlendirilmesi önemlidir.
Erkek kısırlığı çoğu zaman hiçbir belirti vermez. Cinsel yaşam ve boşalma tamamen normal olabilir; sorun ancak sperm tahliliyle ortaya çıkar. Bazı erkeklerde ise testiste şişlik, ağrı, küçük testis, sertleşme veya boşalma sorunları ya da hormon eksikliğine bağlı belirtiler eşlik edebilir.
Ne zaman başvurmalı?
Düzenli ve korunmasız ilişkiye rağmen bir yıl içinde gebelik oluşmamışsa çiftin birlikte değerlendirilmesi önerilir. Kadın eşin 35 yaşın üzerinde olması, erkekte inmemiş testis, testis ameliyatı, kabakulak sonrası testis iltihabı, kemoterapi veya radyoterapi öyküsü bulunması, testiste şişlik ya da belirgin varikosel fark edilmesi durumunda bu süreyi beklemeden başvurmak uygundur.
Erkek kısırlığının nedenleri
- Varikosel: Testis toplardamarlarının genişlemesidir ve kısırlık araştırılan erkeklerde sık saptanan, düzeltilebilir nedenlerden biridir. Ayrıntılar için varikosel sayfasına bakabilirsiniz.
- Hormonal nedenler: Beyindeki hipofiz bezinin testisleri yeterince uyaramaması (hipogonadotropik hipogonadizm), prolaktin yüksekliği veya tiroid hastalıkları sperm üretimini etkileyebilir.
- Tıkanıklıklar (obstrüktif nedenler): Sperm üretimi normal olduğu halde spermin taşındığı kanallarda doğuştan ya da enfeksiyon, ameliyat gibi nedenlere bağlı tıkanıklık bulunabilir.
- Genetik nedenler: Klinefelter sendromu gibi kromozom farklılıkları, Y kromozomu mikrodelesyonları ve sperm kanalının doğuştan yokluğuna yol açan gen değişiklikleri bu grupta yer alır.
- Testise ait nedenler: İnmemiş testis öyküsü, kabakulak sonrası testis iltihabı, testis torsiyonu, travma, kemoterapi veya radyoterapi sperm üretimini azaltabilir.
- Yaşam tarzı ve çevresel etkenler: Sigara, aşırı alkol, fazla kilo, anabolik steroid ve dışarıdan testosteron kullanımı, testislerin uzun süre sıcağa maruz kalması ve bazı ilaçlar sperm kalitesini olumsuz etkileyebilir.
Bazı erkeklerde ayrıntılı incelemeye rağmen belirgin bir neden bulunamaz; bu durum açıklanamayan (idiyopatik) infertilite olarak adlandırılır.
Tanı nasıl konur?
Değerlendirme ayrıntılı bir öykü ile başlar: ne kadar süredir çocuk istendiği, geçirilmiş hastalık ve ameliyatlar, kullanılan ilaçlar, iş ve yaşam koşulları sorgulanır. Fizik muayenede testislerin boyutu ve kıvamı, sperm kanalının varlığı ve varikosel olup olmadığı incelenir.
- Sperm tahlili (semen analizi): Değerlendirmenin temelidir. Genellikle 2–7 günlük cinsel perhiz sonrası verilen örnek, Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) ölçütlerine göre hacim, sperm sayısı, hareketlilik ve şekil (morfoloji) açısından incelenir. Sperm değerleri günden güne değişebildiği için anormal bir sonuç genellikle tekrar testle doğrulanır.
- Hormon testleri: FSH, LH, testosteron ve gerektiğinde prolaktin gibi hormonlar, sorunun hormonal mı yoksa testise ait mi olduğunu anlamaya yardımcı olur.
- Skrotal Doppler ultrason: Testislerin yapısını ve hacmini gösterir, varikoselin değerlendirilmesinde ve testiste başka bir sorun olup olmadığının araştırılmasında kullanılır.
- Genetik testler: Spermde hiç sperm bulunmayan (azospermi) veya sperm sayısı çok düşük olan erkeklerde kromozom analizi (karyotip) ve Y kromozomu mikrodelesyon testi önerilir. Sperm kanalı doğuştan yoksa ilgili gen testi de istenebilir.
- Ek testler: Seçilmiş hastalarda sperm DNA hasarı (DNA fragmantasyonu) testi veya boşalma sonrası idrar tahlili gibi incelemeler yapılabilir.
Azospermi nedir?
Spermde hiç sperm hücresi bulunmamasına azospermi denir. İki ana türü vardır. Tıkanıklığa bağlı (obstrüktif) azospermide testislerde sperm üretimi normaldir, ancak spermler kanallardaki bir tıkanıklık nedeniyle dışarı çıkamaz. Tıkanıklığa bağlı olmayan (non-obstrüktif) azospermide ise sorun testisteki sperm üretimindedir. Bu ayrım; testis boyutu, hormon değerleri, meni hacmi ve gerektiğinde ultrason bulgularıyla yapılır ve tedavi planını doğrudan belirler.
Erkek kısırlığında tedavi seçenekleri
Tedavi, ortaya çıkan nedene, kadın eşin yaşına ve değerlendirmesine göre muayene sonrası kişiye özel planlanır. Mümkün olduğunda çiftin birlikte ele alınması en doğru yaklaşımdır.
Yaşam tarzı değişiklikleri
Sigarayı bırakmak, alkolü sınırlamak, fazla kiloları vermek, düzenli egzersiz yapmak ve testislerin uzun süre sıcağa maruz kalmasından kaçınmak sperm kalitesini destekler. Anabolik steroid veya testosteron kullananlarda bu ürünlerin hekim kontrolünde bırakılması gerekir. Sperm üretimi yaklaşık üç ay sürdüğü için değişikliklerin etkisi bu süreden sonra değerlendirilir.
İlaç ve hormon tedavisi
Hipofiz kaynaklı hormon eksikliği olan erkeklerde gonadotropin hormonlarıyla yapılan tedavi sperm üretimini yeniden başlatabilir. Prolaktin yüksekliği veya tiroid hastalığı gibi durumlarda altta yatan sorunun tedavisi önceliklidir. Belirli bir neden saptanmayan durumlarda hormon veya vitamin desteklerinin yararı sınırlıdır; bu nedenle gelişigüzel kullanımı önerilmez.
Varikosel ameliyatı (varikoselektomi)
Elle hissedilebilen varikoseli olan ve sperm değerleri bozuk erkeklerde varikosel ameliyatı uygun bir seçenek olabilir. Uygun hastalarda kasık altından yapılan mikrocerrahi varikoselektomi, genişlemiş damarların ameliyat mikroskobu altında bağlanması esasına dayanır. Ameliyatın sperm değerlerine etkisi birkaç ay içinde, kontrol sperm tahlilleriyle değerlendirilir.
Testisten sperm elde etme (TESE ve mikro-TESE)
Azospermisi olan erkeklerde, tıkanıklığa bağlı durumlarda epididimden veya testisten iğne ya da küçük bir kesiyle sperm elde edilebilir. Sperm üretiminin bozuk olduğu durumlarda ise testis dokusunun ameliyat mikroskobu altında incelendiği mikro-TESE uygulanabilir. Elde edilen spermler, tüp bebek merkeziyle koordineli olarak aynı gün mikroenjeksiyon (ICSI) işleminde kullanılır ya da dondurularak saklanır.
Tedavi sonrası süreç ve takip
Varikosel ameliyatı ve TESE işlemleri genellikle günübirlik ya da kısa yatışla yapılır; hastaların çoğu birkaç gün içinde günlük yaşamına döner. Ameliyat bölgesinde geçici ağrı, şişlik veya morarma olabilir. Seyrek de olsa kanama, enfeksiyon ve varikosel ameliyatından sonra testis çevresinde sıvı birikmesi (hidrosel) veya varikoselin tekrarlaması görülebilir. Kontrol sperm tahlilleri genellikle 3 ay arayla planlanır.
Doğurganlığın korunması
Kanser nedeniyle kemoterapi veya radyoterapi alacak erkeklerde tedavi sperm üretimini kalıcı olarak etkileyebilir. Bu nedenle tedavi başlamadan önce sperm dondurma seçeneği konuşulmalıdır. Ayrıca sigaradan uzak durmak, sağlıklı kiloyu korumak, anabolik steroid ve hekim önerisi olmadan testosteron kullanmamak, inmemiş testisin çocukluk döneminde zamanında tedavi edilmesi ve ani testis ağrısında hemen acile başvurulması, erkek doğurganlığının korunmasına katkı sağlar.
Bursa’da erkek kısırlığı değerlendirmesi
Op. Dr. Mücahit Kabar, üroloji uzmanlık eğitimini Ankara Eğitim ve Araştırma Hastanesi Üroloji Kliniği’nde tamamlamıştır. Kısır erkeklerde varikosel ameliyatının sperm DNA hasarına etkisini inceleyen, uluslararası hakemli bir dergide yayımlanmış bilimsel çalışması bulunmaktadır. Bursa Nilüfer’de Özel Jimer Hastanesi ve Özel Medicabil Nilüfer Hastanesi’nde erkek kısırlığı şikâyeti olan hastaları muayene etmektedir. Randevu bilgileri için iletişim sayfasını inceleyebilirsiniz.