İdrar yolu enfeksiyonu nedir?
İdrar yolu enfeksiyonu (İYE), normalde mikropsuz olan idrar yollarına bakterilerin yerleşerek iltihaba yol açmasıdır. Etkenler çoğunlukla bağırsakta doğal olarak bulunan bakterilerdir; bunlar idrar kanalından (üretra) yukarı doğru ilerleyerek enfeksiyona neden olur. Kadınlarda idrar kanalı kısa ve anüse yakın olduğu için enfeksiyon çok daha sık görülür.
Enfeksiyonun tuttuğu bölgeye göre iki ana tablo vardır:
- Sistit (mesane enfeksiyonu): Yalnızca idrar kesesini tutan, genellikle ateşsiz seyreden enfeksiyondur.
- Piyelonefrit (böbrek enfeksiyonu): Enfeksiyonun böbreğe ulaşmasıdır; ateş ve yan ağrısıyla seyreder ve daha ciddi bir tablodur.
Kimlerde daha sık görülür?
İdrar yolu enfeksiyonu kadınlarda çok yaygındır ve birçok kadın yaşamı boyunca en az bir kez sistit geçirir. Cinsel aktivite, spermisit içeren doğum kontrol yöntemleri, menopoz sonrası östrojen azalması, gebelik, yetersiz sıvı alımı ve kabızlık riski artırır. Şeker hastalığı, böbrek taşı, idrar yollarında tıkanıklık, mesanenin tam boşalamaması ve uzun süreli sonda kullanımı ise hem kadınlarda hem erkeklerde enfeksiyona zemin hazırlar.
Sağlıklı, gebe olmayan kadınlarda görülen sistit komplike olmayan enfeksiyon olarak kabul edilir. Erkeklerde, gebelerde, çocuklarda ve taş, tıkanıklık, sonda gibi bir sorunu olanlarda ise enfeksiyon daha dikkatli değerlendirilir.
Belirtiler
Sistit belirtileri
- İdrar yaparken yanma ve ağrı
- Sık idrara çıkma ve idrarı tutamama hissi (sıkışma)
- Kasık üstünde ağrı veya baskı hissi
- Bulanık, kötü kokulu veya kanlı idrar
Böbrek enfeksiyonu belirtileri
- Yüksek ateş, titreme ve halsizlik
- Bel veya yan ağrısı
- Bulantı ve kusma
Beklemeden hekime başvurulması gereken durumlar: Ateş ve titreme, yan ağrısı, kusma nedeniyle sıvı alamama, gebelik, erkeklerde idrar yolu enfeksiyonu belirtileri, çocuklarda ateşli enfeksiyon, şeker hastalığı veya bağışıklık sistemini baskılayan bir hastalığın bulunması. Böbrek taşı bilinen bir hastada ateş gelişmesi, tıkanmış ve enfekte bir böbreğe işaret edebileceğinden acil değerlendirme gerektirir.
Tanı nasıl konur?
Komplike olmayan sistitte tanı çoğunlukla tipik yakınmalar ve idrar tahliliyle konur. Aşağıdaki durumlarda ise idrar kültürü ve antibiyogram istenir: böbrek enfeksiyonu şüphesi, erkekler, gebeler, çocuklar, tekrarlayan enfeksiyonlar, tedaviye yanıt alınamaması ve belirtilerin tipik olmaması. Kültür, enfeksiyona neden olan bakteriyi ve hangi antibiyotiklere duyarlı olduğunu gösterir.
Tekrarlayan enfeksiyonlarda, erkeklerde ve böbrek enfeksiyonunda üriner sistem ultrasonu ile böbreklerde genişleme, taş ve işeme sonrası mesanede kalan idrar miktarı değerlendirilir. Gerekli görülen hastalarda tomografi veya sistoskopi (mesanenin kamerayla incelenmesi) gibi ek tetkikler yapılabilir.
Neden kendi başınıza antibiyotik kullanmamalısınız?
Evde kalan veya daha önce işe yarayan bir antibiyotiği kullanmak cazip gelebilir, ancak bu yaklaşım birçok sorun doğurur. İdrar yolu enfeksiyonuna neden olan bakterilerde antibiyotik direnci giderek artmaktadır; yanlış antibiyotik enfeksiyonu baskılayıp ilerlemesine zemin hazırlayabilir. Kültür alınmadan başlanan antibiyotik, sonraki testlerin sonucunu da bozar. Ayrıca yanma, sık idrara çıkma gibi yakınmalar her zaman enfeksiyondan kaynaklanmaz; taş, aşırı aktif mesane veya başka mesane hastalıkları da benzer belirtiler verebilir.
Tedavi
Tedavi enfeksiyonun yerine, hastanın durumuna ve gerektiğinde kültür sonucuna göre muayene sonrası kişiye özel belirlenir.
- Komplike olmayan sistit: Genellikle kısa süreli bir antibiyotik tedavisi yeterlidir. Yakınmalar çoğu hastada birkaç gün içinde geriler.
- Böbrek enfeksiyonu: Daha uzun süreli antibiyotik tedavisi gerekir. Genel durumu bozuk, kusan veya tıkanıklığı olan hastalar hastanede damar yoluyla tedavi edilebilir. Taş veya başka bir nedenle böbrekte tıkanıklık varsa idrarın akışı stent ya da böbreğe yerleştirilen ince bir tüple öncelikle sağlanır.
- Erkeklerde enfeksiyon: Kadınlara göre genellikle daha uzun süreli tedavi gerekir ve prostatın tutulup tutulmadığı değerlendirilir.
Antibiyotik tedavisi, yakınmalar geçse bile hekimin önerdiği süre boyunca tamamlanmalıdır. Tedavi süresince bol sıvı alınması yakınmaları hafifletebilir. Uygun tedaviye rağmen 2–3 gün içinde düzelme olmaması veya ateşin sürmesi, kültür sonucunun ve böbreklerin yeniden değerlendirilmesini gerektirir.
Gebelikte ve çocuklarda idrar yolu enfeksiyonu
Gebelikte idrar yollarında meydana gelen değişiklikler nedeniyle enfeksiyon böbreğe daha kolay ilerleyebilir. Bu nedenle gebelerde belirti olmasa bile idrarda bakteri saptanması tedavi gerektirir ve kullanılacak antibiyotik gebelikte güvenli olanlar arasından seçilir. Çocuklarda ise idrar yolu enfeksiyonu bazen yalnızca ateş, huzursuzluk veya beslenme güçlüğüyle kendini gösterebilir. Ateşli enfeksiyon geçiren çocuklarda doğuştan bir idrar yolu sorununun bulunup bulunmadığı araştırılır.
Kadınlarda tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonu
6 ay içinde 2 veya 1 yıl içinde 3 ve daha fazla enfeksiyon geçirilmesi tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonu olarak tanımlanır. Bu hastalarda tanının kültürle doğrulanması ve ultrasonla taş, mesanede idrar kalması gibi düzeltilebilir nedenlerin araştırılması önemlidir.
Korunmaya yönelik öneriler şunlardır:
- Gün içinde yeterli sıvı almak ve idrarı uzun süre tutmamak.
- Kabızlığı tedavi etmek.
- Menopoz sonrası dönemde, uygun hastalarda hekim önerisiyle vajinal östrojen kullanmak.
- Hekimin uygun gördüğü hastalarda antibiyotik dışı koruyucu yöntemler (örneğin bakteri ekstresi içeren ağızdan aşı, bazı destek ürünleri) kullanmak.
- Diğer yöntemlerle yeterli yarar sağlanamayan hastalarda, hekim kontrolünde düşük dozlu koruyucu antibiyotik tedavisi uygulamak.
Erkeklerde idrar yolu enfeksiyonu ve prostat
Erkeklerde idrar yolu enfeksiyonu daha az görülür ve çoğunlukla altta yatan bir nedene işaret eder. Prostat büyümesi nedeniyle mesanenin tam boşalamaması, böbrek veya mesane taşı ve idrar kanalı darlığı başlıca nedenler arasındadır. Enfeksiyon prostatı da tutabilir (prostatit); ateş, kasık ve makat çevresinde ağrı, idrar yapmada zorlanma bu durumu düşündürür ve daha uzun süreli tedavi gerektirir.
Altta yatan nedenler
Tekrarlayan veya tedaviye yanıt vermeyen enfeksiyonlarda şu durumlar araştırılır:
- Böbrek taşı ve mesane taşı: Taş, bakterilerin saklandığı bir odak olabilir.
- İdrar yollarında tıkanıklık veya darlık
- İşeme sonrası mesanede idrar kalması
- Şeker hastalığı
- Uzun süreli sonda kullanımı
- Çocuklarda vezikoüreteral reflü gibi doğuştan anomaliler (ayrıntılar çocuk ürolojisi sayfasında)
Bursa’da idrar yolu enfeksiyonu değerlendirmesi
Op. Dr. Mücahit Kabar, üroloji uzmanlık eğitimini Ankara Eğitim ve Araştırma Hastanesi Üroloji Kliniği’nde tamamlamıştır. Bursa Nilüfer’de Özel Jimer Hastanesi ve Özel Medicabil Nilüfer Hastanesi’nde tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonu, prostatit ve enfeksiyona yol açan taş gibi nedenleri olan hastaları muayene etmektedir. Randevu bilgileri için iletişim sayfasını inceleyebilirsiniz.
